Có một câu hỏi tôi hay đặt ra mỗi khi mentee kể về một mối quan hệ vừa tan vỡ. Không phải “chuyện gì đã xảy ra”. Câu hỏi đó thường chỉ kéo ra một tràng kể lể, phần lớn đúng nhưng không giúp ích gì. Câu tôi hỏi đơn giản hơn: em có thể mô tả rõ điểm yếu của người đó không? Điều tôi lắng nghe không phải câu trả lời, mà là thứ xuất hiện ngay sau đó. Vì gần như ai cũng có thể kể ra một khuyết điểm. Tôi để ý xem họ có để nó đứng yên đó không, hay ngay lập tức tìm cách bào chữa, kiểu như “cô ấy cứng đầu, nhưng chính cái đó làm cô ấy kiên định” hay “anh ấy tiêu tiền bừa bãi, nhưng anh ấy hào phóng theo cách quan trọng hơn.” Khi mỗi khuyết điểm đều kèm theo một lời giải thích biến nó thành thứ gần như đáng ngưỡng mộ, người đang ngồi trước mặt tôi chưa bao giờ thật sự yêu một con người trọn vẹn. Họ đang yêu một nhân vật họ tự nhào nặn lên, rồi mượn một người bằng xương bằng thịt để đóng vai đó.
Khuôn mẫu này xuất hiện khắp nơi một khi biết cách nhận ra, không chỉ trong tình yêu, mà còn trong hợp tác làm ăn, trong việc ngưỡng mộ một nhà lãnh đạo, trong cách người ta tìm mentor rồi cảm thấy thất vọng khi người đó không như kỳ vọng. Câu hỏi cốt lõi ở tất cả những trường hợp đó đều giống nhau: khi bạn chọn người này, bạn đang thật sự nhìn thấy họ, hay đang nhìn thấy người bạn tự dựng lên?
Cơ chế: thói quen mặc định, không phải bệnh lý
Jung dành nhiều thập kỷ để phác họa bản đồ tâm trí con người, và một trong những kết luận khó chịu nhất của ông là: ai trong chúng ta cũng mang theo một hình ảnh về “người lý tưởng”, cái ông gọi là anima hoặc animus. Đây không phải danh sách tiêu chí chọn bạn đời. Nó gần với một bức chân dung kép, được chắp vá từ những trải nghiệm thời thơ ấu, từ khuôn mẫu văn hóa, từ những nỗi nhớ và mất mát và tưởng tượng đã tích lũy theo năm tháng, và nó nằm sâu trong tiềm thức. Khi ta gặp ai đó giống bức chân dung đó đủ nhiều, ta phủ hình ảnh đó lên họ mà không hay biết. Lúc đó ta không nhìn người đứng trước mặt nữa. Ta đang nhìn hình chiếu của chính mình, tự thắp sáng, ẩn sau gương mặt của họ.
Robert Johnson có một nhận định trong We mà tôi thấy ngày càng thấm thía qua nhiều năm làm việc với người trong các mối quan hệ: trạng thái “mới yêu” gần như hoàn toàn là trải nghiệm chiếu ảnh, và cường độ mãnh liệt của cảm xúc đó không phải bằng chứng về sự đặc biệt của người kia, mà là bằng chứng về sức mạnh của hình ảnh ta tự tạo ra. Người khiến ta cảm thấy sống động nhất trong những tháng đầu của một mối quan hệ có thể làm vậy không vì họ xuất chúng, mà vì họ khớp với kịch bản ta đã có sẵn. Khoa học đã lý giải được tại sao chúng ta bị người kia thu hút ở tầng sinh học. Nhưng nội dung của những gì ta chiếu lên người khác, tức là phiên bản cụ thể của họ mà ta đem lòng yêu, gần như hoàn toàn là sản phẩm do ta tự tạo ra.
René Girard dành cả sự nghiệp nghiên cứu bản chất “vay mượn” của ham muốn, lập luận rằng ta muốn thứ gì không phải vì phẩm chất của bản thân thứ đó, mà vì ta đã nội tâm hóa một hình mẫu về những gì “một người như ta” nên ao ước. Trong việc chọn người, một phần đáng kể của thỏi nam châm thu hút ta không phải là phản ứng với con người thật của họ, mà là phản ứng với những biểu tượng mà ta đã tự gán cho họ.
Không có gì bệnh lý ở đây cả, vì đây là cách sức hút bắt đầu với hầu hết mọi người, và cố loại bỏ nó vừa không thể vừa phản tác dụng. Chiếu hình ảnh lên người khác không phải là vấn đề. Thứ tạo ra vấn đề là khi ta không bao giờ chịu cập nhật lại, dù thực tế đã phơi bày điều ngược lại.
Ba bối cảnh, một điểm mù
Trong tình yêu
Mỗi khi mentee than thở rằng “người đó đã thay đổi”, tôi đã học được cách hỏi lại một câu nhẹ hơn: thay đổi so với điều gì, cụ thể? Vì họ thường muốn nói rằng người kia đã ngừng khớp với hình ảnh, bắt đầu xuất hiện như chính họ thay vì đóng vai nhân vật mà mentee đã viết cho họ. Phản ứng tự nhiên trước khoảng cách đó không phải là tò mò về người kia thật sự là ai, mà là hụt hẫng, rồi oán giận, rồi tin chắc rằng có gì đó đã bị tước đoạt khỏi mình.
Những dấu hiệu thường tinh vi và thường cụm lại quanh cùng một khuôn mẫu: bạn thấy mình liên tục muốn uốn nắn cách người kia sống và làm việc, như thể tính cách thật của họ chỉ là bản nháp chưa hoàn thiện, trong khi trạng thái cảm xúc của bạn trói buộc vào việc họ có đang “phát huy tiềm năng” hay không, một cụm từ mà nếu xét kỹ, luôn nói về hình ảnh bạn tự dựng chứ không nói về người thật. Khi họ hành xử trật nhịp, bạn cảm thấy bị phản bội, chứ không chỉ bất ngờ, bởi vì ở một tầng nào đó bạn đã ngầm ký một hợp đồng với hình ảnh đó; người kia không hề được hỏi ý kiến.
Tôi ba mươi tuổi khi cảm thấy bị lôi cuốn về phía ai đó theo cách bỏ qua hầu hết những lớp bảo vệ thông thường của mình. Điều tôi phải đối diện sau đó, không phải lúc đang trải qua khi cảm xúc quá ồn ào để nhìn rõ, là tôi thực sự đang phản ứng với điều gì. Cô ấy có thật, và cảm xúc có thật, nhưng phiên bản cụ thể của cô ấy mà tôi si mê là thứ tôi xây từ những mảnh rời: cách cô ấy nói chuyện, những gì cô ấy dường như đang hướng đến, những góc khuất trong tôi mà cô ấy vô tình chạm tới. Phần lớn thứ tôi đang yêu là một phiên bản của chính mình mà tôi chưa sống được: nhẹ hơn, trọn vẹn ở hiện tại hơn, ít bị sự chằng chịt của những gánh nặng cũ kéo theo. Cô ấy trở thành tấm màn chiếu cho một cuộc đời tôi khao khát. Đó không phải toàn bộ câu chuyện, và tôi không dùng nó để phủ nhận cảm xúc đó. Nhưng chỉ khi bóc tách được đâu là hiện thực, đâu là mộng tưởng, ta mới hiểu được mình đang đòi hỏi gì ở người kia, và tại sao bắt họ gánh vác kỳ vọng đó lại bất công đến vậy.
Câu chuyện kia thô ráp hơn. Năm hai mươi hai tuổi, tôi bỏ lại tất cả để ở bên người vừa được chẩn đoán ung thư buồng trứng: một sự nghiệp đang nhen nhóm, một thành phố tôi quen từng ngõ ngách, một lộ trình phía trước tôi đã dày công vạch ra. Quyết định đó rõ ràng với tôi lúc đó, và đến bây giờ tôi chưa từng hối hận. Nhưng có một động cơ khác ẩn sâu bên dưới sự rõ ràng ấy, thứ chỉ nhìn thấy được khi nhìn lại: một phần của lựa chọn đó chính là lời khẳng định cho hình mẫu con người tôi muốn trở thành. Tôi cần phải là người không bỏ chạy, người ở lại chứ không phải người tính toán. Mối quan hệ có thật, tình yêu có thật, nhưng nằm sâu dưới lớp lang tình cảm ấy là câu chuyện tôi đang kể về bản thân mình, và cô ấy là nhân vật trung tâm để câu chuyện đó đứng vững. Cả hai điều có thể cùng tồn tại. Miễn là bạn biết cái nào là cái nào.
Trong làm ăn
Bước sang lĩnh vực công việc, ta vẫn mang theo cơ chế này. Khi xây dựng công ty hay đội nhóm, ta áp dụng nó lên những người mình “chọn mặt gửi vàng”.
Trong kinh doanh, cơ chế này thường diễn ra như thế này: bạn cần ai đó có những phẩm chất mà bạn thiếu, nên bạn tìm người có vẻ sở hữu những phẩm chất đó, và vội vã đầu tư mạnh vào họ trước khi thực sự kiểm chứng xem những phẩm chất đó có thật hay chỉ khớp với kỳ vọng của bạn. Người cộng sự trông quyết đoán khi bạn đang thiếu điều đó có thể là người bốc đồng chứ không phải quyết đoán, bề ngoài giống nhau nhưng cấu trúc bên dưới khác và sẽ không trụ được dưới áp lực kéo dài. Người có vẻ chặt chẽ về quy trình có thể là người cứng nhắc chứ không phải chặt chẽ, và sự cứng nhắc đọc như độ tin cậy trong môi trường ổn định sẽ trở thành rủi ro khi môi trường thay đổi.
Tôi cũng đã mắc sai lầm này, với người tôi biết từ thuở nhỏ, và thương theo cách khó mà rạch ròi khỏi phán đoán nghề nghiệp. Qua nhiều năm, tôi đã tự khắc họa hình ảnh anh ấy như người kế vị tự nhiên của những gì mình đang gầy dựng, người sẽ mang theo giá trị của tôi, tiêu chuẩn trách nhiệm của tôi, tầm nhìn của tôi về những gì tổ chức này có thể trở thành. Tôi trao cho anh ấy vốn, nền tảng và chức danh dựa trên hình ảnh ảo mộng đó, thay vì dựa trên năng lực thực chiến anh ấy thể hiện tại thời điểm trao. Những tín hiệu cảnh báo sớm cho thấy hình ảnh và người thật không khớp đã có mặt xuyên suốt. Tôi tự nhủ: đây là người đang phát triển thôi. Vì đó là lời bào chữa êm tai nhất mà tôi có thể vin vào, và hình ảnh tôi có về anh ấy quan trọng với tôi hơn những gì đang thực sự diễn ra. Đến khi khoảng cách giữa mộng tưởng và thực tế không còn lấp liếm được, cái giá phải trả cho sự mù quáng đó là vô cùng đắt.
Bài học tôi rút ra từ đây không phải là đừng tin những người gần nhất, mà là điều tinh tế hơn: nhu cầu đó càng lớn, bạn càng khó nhìn rõ người kia thực chất ra sao. Chính nhu cầu đó trở thành một lớp kính lọc, chỉ cho phép những bằng chứng củng cố hình ảnh đi qua, đồng thời tự động hợp lý hóa mọi điểm mâu thuẫn.
Khi chọn người để học hỏi
Thói quen tự thêu dệt này vẫn không buông tay khi bạn chọn ai để học theo, và kiểu thất bại ở đây đặc biệt đến mức đáng nêu ra riêng. Trong một cuộc trò chuyện tôi nhớ rõ, một mentee dành hai mươi phút say sưa kể về người họ ngưỡng mộ: những quyết sách sắc bén, cách họ xử lý nghịch cảnh, kiểu lãnh đạo họ thể hiện. Bản phác họa sống động và đầy đủ đến mức bất thường. Điều tôi chợt nhận ra khi lắng nghe là mentee không thực sự đang mô tả một người khác. Họ đang mô tả chính bản thân họ theo cách họ muốn trở thành, tỉ mỉ đến từng phẩm chất họ ý thức rõ nhất là mình còn thiếu. Hình mẫu đã trở thành màn chiếu.
Vài tháng sau, người được ngưỡng mộ đưa ra một quyết định mà mentee thấy khó hiểu, và sự ngưỡng mộ sụp đổ chỉ trong một đêm. Cảm giác đó gần giống như sự phản bội. Không phải “tôi đánh giá sai họ” mà là “họ đã làm tôi thất vọng”, như thể hai bên đã từng cam kết một lời hứa vô hình nào đó.
Những phẩm chất thu hút bạn nhiều nhất ở con đường của một người nào đó thường chính là những gì phiên bản hiện tại của bạn đang khao khát nhất, và điều đó là thông tin hữu ích nếu bạn hiểu nó như tín hiệu về bản thân thay vì bằng chứng về sự xuất chúng của người kia. Ngưỡng mộ tự thân không sai. Sai là khi ta lầm tưởng nó với chuyện đã hiểu ai đó, trong khi thực ra chưa hề nhìn rõ người đó.
Bốn câu hỏi đáng trả lời thật lòng
Bốn câu hỏi sau không phải để kiểm tra mối quan hệ. Chúng để kiểm tra xem tầm nhìn của bạn đang trong trẻo đến đâu.
Một: bạn có thể mô tả điểm yếu của người kia mà không ngay lập tức tìm cách biến nó thành một đức tính không? Nếu không thể, nếu mỗi khuyết điểm đều kéo theo một chữ “nhưng” cứu vớt nó trước khi bạn kịp nói xong, thì lăng kính của bạn vẫn đang bị chi phối phần lớn bởi hình ảnh bạn tự dựng.
Hai: khi người kia hành xử theo cách mâu thuẫn với kỳ vọng của bạn, bạn cảm thấy bị phản bội, hay chỉ đơn giản là ngạc nhiên? Cảm giác bị phản bội ngầm cho rằng có một hợp đồng bị vi phạm, và hợp đồng bạn đang tiếc nuối ấy gần như chắc chắn được ký kết trong tâm trí bạn, không phải trong bất kỳ thỏa thuận nào giữa hai người.
Ba: khi họ làm gì đó khiến bạn bất ngờ, bản năng đầu tiên của bạn là gì: cập nhật lại hình dung về họ, hay chắp vá mọi lý lẽ để hợp lý hóa sự việc mà không cần thay đổi gì trong hình dung đó? Hướng của bản năng đó tiết lộ nhiều hơn chính sự việc đã khơi ra nó, bởi vì cả hai đều có thể trông như sự rộng lượng, nhưng chúng dẫn về hai ngã rẽ hoàn toàn trái ngược.
Bốn, và đây là câu hỏi đắt giá nhất: nếu người này ở nguyên như họ đang là hôm nay, không tăng trưởng, không thay đổi, không bao giờ trở thành người mà bạn hằng mong đợi, trong mười năm tới, bạn có vẫn chọn họ không? Câu hỏi này có tác dụng vì ảo ảnh của chúng ta luôn neo đậu vào “tiềm năng” thay vì “thực tại”. Chỉ khi tự tay tước bỏ cái mác tiềm năng ấy đi, ta mới nhìn thấu được cái rễ thực sự đang níu giữ sự lựa chọn này.
Phải làm gì với điều này
Nói “ngừng chiếu ảnh lên người khác” không giải quyết được gì. Thứ có thể làm được là xây dựng thói quen coi người kia như một miền đất lạ cần được khám phá, chứ không phải một bài trắc nghiệm cần xác nhận đúng sai. Tiếp cận hành vi của họ với sự tò mò thay vì đo xem nó có khớp với hình ảnh không.
Khi cảm thấy sức hút mạnh hay thất vọng mạnh, luôn có một nhịp chững lại trước khi não bộ kịp khóa lại cách diễn giải mà câu hỏi vẫn còn có thể đặt ra: tôi đang phản ứng với người này, hay với hình ảnh về họ? Khoảnh khắc đó ngắn và dễ bị trôi tuột, nhưng đó là khoảnh khắc duy nhất việc cập nhật có thể xảy ra. Để ý xem mình có chịu để thông tin mới thay đổi hình dung, hay cứ tìm cách tiếp nhận nó mà giữ nguyên tất cả. Cập nhật không phải lúc nào cũng mang dư vị của sự trưởng thành. Đôi khi nó giống như mất mát, mất đi nhân vật hoàn hảo mà ta đã dày công nuôi dưỡng trong tâm trí.
Sâu hơn nữa là tự hỏi thật lòng: người này đang bù đắp điều gì trong bạn, sự hiện diện của họ lấp đầy khoảng trống nào, và bạn trở thành phiên bản nào của chính mình khi ở bên họ. Đôi khi khoảng trống đó là thứ họ thực sự có thể giúp bạn lấp đầy, và mối quan hệ trở thành bối cảnh để điều đó xảy ra. Đôi khi đó là khoảng trống của riêng bạn, và bạn đang khoán trắng công việc đó cho người không hề đồng ý nhận và dù có muốn cũng không thể làm thay bạn. Nhận ra được điều đó không có nghĩa là phải chấm dứt bất cứ thứ gì. Chỉ cần trung thực với chính mình về những gì ta đang kỳ vọng ở họ.
Nhìn lại thật lòng
Hầu hết những ai từng yêu nghiêm túc đều đã chọn cả hai cùng lúc: người thật với tất cả những phẩm chất và giới hạn vốn có, cùng phiên bản của chính mình mà họ hy vọng người kia sẽ giúp họ chạm tới. Không có gì sai trong điều đó, và nó không làm tình yêu kém thật. Mọi thứ chỉ chệch hướng khi bạn ngoan cố bám víu vào ảo ảnh đang dần phai nhạt, khi bạn đổ lỗi cho người thật về một bản hợp đồng họ chưa từng đặt bút ký, khi bạn gọi khoảng cách giữa hình ảnh và thực tế là sự phản bội thay vì là cơ hội gặp gỡ người đang đứng trước mặt bạn.
Chọn ai đó rõ ràng nghĩa là thấy khuyết điểm của họ mà không tô vẽ, chấp nhận khoảng cách giữa họ và hình mẫu lý tưởng, ưu tiên con người thật hơn nhân vật bạn tự viết cho họ. Đó là kiểu lựa chọn khác hẳn so với yêu một hình ảnh. Lặng lẽ hơn, ít say đắm hơn, nhưng được bồi đắp bằng một thứ vật liệu đủ vững chãi để chịu được sức nặng của thời gian.
Tôi vẫn đặt câu đó trong mỗi buổi gặp khi nó có liên quan: em có thể mô tả rõ điểm yếu của người đó không? Không phải vì câu trả lời cho tôi biết gì về người kia. Mà vì cách họ trả lời cho tôi biết người đang ngồi trước mặt tôi đang thực sự ở trong một mối quan hệ, hay chỉ đang đắm chìm trong một câu chuyện tự biên tự diễn.
Đó là hai điều hoàn toàn khác biệt. Cần hai người để xây dựng một mối quan hệ. Nhưng để vẽ nên một câu chuyện, một mình bạn là đủ.