Anh ấy ba mươi tám tuổi, hiện làm giám đốc kinh doanh cho một công ty bất động sản tầm trung tại Sài Gòn. Một buổi tối khi ngồi uống bia với mấy người bạn cùng ngành, anh nghe họ say sưa nhắc đến golf như thể đó là một thế giới hoàn toàn khác biệt. Trong mắt họ, đó là một thế giới sang trọng và kín đáo, nơi những hợp đồng triệu đô được chốt hạ bằng một cú swing điệu nghệ chứ không phải bằng chuỗi email qua lại khô khan.
Vài hôm sau, anh ghé một cửa hàng dụng cụ thể thao trên quận 1 và quyết định mua bộ gậy đầu tay với mức giá vừa phải, hoàn toàn không hề phô trương. Lúc đó anh chỉ nghĩ đơn giản là mua về chơi thử vài tháng, nếu thấy hợp thì mới tính tiếp cho đỡ lãng phí.
Anh tự thuyết phục bản thân bằng ba lý do nghe qua rất rành mạch và hợp lý. Đầu tiên, đây là môn thể thao quý tộc nên cũng đáng để trải nghiệm một lần cho biết. Thứ hai, môn thể thao này sẽ giúp anh mở rộng mạng lưới quan hệ, bởi những người ngồi cùng bàn ăn với anh sau mỗi vòng golf chắc chắn sẽ khác hẳn. Thứ ba, tất cả những mối quan hệ đó cuối cùng sẽ phục vụ trực tiếp cho công việc bán hàng của anh.
Nếu câu chuyện chỉ dừng lại ở đấy, ta sẽ chỉ thấy một người đàn ông trung niên đang tìm kiếm thú vui mới để giải trí. Thật ra nguyên nhân đằng sau quyết định chọn chơi golf của anh chưa phải là chi tiết đáng chú ý nhất. Thế nhưng, những biến cố kéo đến sau lựa chọn đó mới thực sự đáng bàn, và chúng hoàn toàn không còn liên quan gì đến bộ môn golf nữa.
Cái lồng không nói gì, nhưng nó đòi một con chim
Hơn một thế kỷ trước, nhà tâm lý học William James từng kể một câu chuyện ngụ ngôn vô cùng ngắn gọn.
Hãy tưởng tượng bạn vừa được tặng một chiếc lồng chim tuyệt đẹp làm từ loại gỗ thượng hạng và được chạm khắc vô cùng tỉ mỉ. Ngặt nỗi bạn không hề có sở thích nuôi chim. Vì thế, bạn đành đặt chiếc lồng trên kệ phòng khách để làm vật trang trí cho vui mắt.
Vị khách đầu tiên đến chơi nhà tình cờ nhìn thấy liền hỏi chim ở đâu rồi. Bạn chỉ biết cười xòa và giải thích rằng đây đơn thuần là quà tặng chứ mình không hề nuôi chim. Người khách thứ hai bước vào cũng lặp lại nguyên xi câu hỏi đó. Rồi đến người khách thứ ba, thứ năm, thứ mười, mọi người vẫn cứ thắc mắc một điều y hệt. Cho đến một ngày, bạn cảm thấy quá mệt mỏi với việc giải thích dài dòng nên quyết định ra ngoài mua ngay một con chim về thả vào.
Cái lồng không nói gì, mà chỉ ngoan ngoãn nằm yên trên kệ phòng khách. Nhưng nó đòi một con chim, đòi theo một cách câm lặng, đòi qua từng ánh mắt tò mò của những người khách, và đòi qua sự khó chịu cứ mỗi ngày tích tụ thêm một chút trong chính bản thân bạn.
Tôi sẽ chia sẻ chi tiết về cơ chế tâm lý này trong bài viết hôm nay. Bất cứ món đồ quan trọng nào ta nhận hay quyết định lớn nào ta đưa ra đều ẩn chứa một chiếc lồng chim vô hình. Khổ nỗi ta hiếm khi kịp nhận ra sự tồn tại của nó, cho tới khi đã vội vã mua chim, đổi nhà, rồi sống một cuộc đời chệch hẳn mọi dự tính ban đầu.
Ba lực âm thầm vận hành sau lưng
Chiếc lồng có thể ngang nhiên đòi thêm con chim mà chủ nhà không hề hay biết nhờ vào ba sức mạnh âm thầm giật dây sau lưng. Đây là những cơ chế tâm lý mà ai trong chúng ta cũng mang sẵn, chẳng một ai có thể đứng ngoài.
Tính nhất quán. Thực chất não bộ con người rất ghét cảm giác mâu thuẫn diễn ra trong nội tâm mình. Khi anh giám đốc đã chịu chi số tiền không nhỏ cho bộ gậy, mọi thứ xung quanh bắt buộc phải được nâng cấp để xứng tầm với nó, bằng không quyết định mua sắm ban đầu sẽ trở nên nực cười trong mắt chính anh. Thành ra các hành vi tiếp theo xuất hiện hoàn toàn không phải để thỏa mãn một ước muốn mới, mà đơn thuần để bảo vệ quyết định đầu tiên khỏi cảm giác sai lầm. Chuyên gia Robert Cialdini gọi hiện tượng này là consistency bias.
Chi phí chìm. Tiền bạc, thời gian và công sức đã đổ ra bỗng chốc hóa thành lý do ép ta phải tiếp tục dấn sâu vào đó. Một khi đã kiên trì mất sáu tháng ròng rã học golf, cộng thêm gần ba chục triệu tiền gậy và phí ra sân, chẳng lẽ anh lại dễ dàng bỏ cuộc chỉ vì chiếc xe hiện tại không đủ chỗ để chở bộ gậy?
Trôi danh tính. Mỗi món đồ bạn sử dụng sẽ từ từ định hình cách bạn tự nhìn nhận bản thân mình. Sau hai năm kiên trì ra sân đều đặn, bạn không còn tự nhủ “tôi đang thử chơi golf” nữa mà đã ngầm định “tôi là một người chơi golf”. Một khi danh tính mới hình thành, nó lập tức đòi hỏi hàng loạt hành vi tương xứng đi kèm, từ phong cách ăn mặc, cách dùng từ ngữ, nhóm bạn bè giao du, cho đến mức độ tiêu tiền hàng tháng.
Ba lực đẩy này vốn dĩ không hề xấu. Nhờ có chúng, con người mới duy trì được cuộc sống ổn định, tránh cảnh sáng nào thức dậy cũng phải băn khoăn lựa chọn lại từ đầu. Vấn đề chỉ nảy sinh khi chúng âm thầm chi phối từ phía sau, khiến ta lầm tưởng mỗi quyết định mới của mình đều xuất phát từ tự do ý chí. Trong khi thực chất, quyết định đó chỉ đóng vai trò là một con chim ngoan ngoãn chui vào chiếc lồng mà ta đã lỡ tay mua từ ba năm trước.
Ba lồng chim trung lưu Việt đương đại
Chiếc lồng ngoài đời thực đương nhiên không nhất thiết phải mang hình dáng của một chiếc lồng chim. Nó có thể là bất cứ thứ gì đang lẳng lặng dàn xếp hàng loạt quyết định tiếp theo trong đời bạn.
Chiếc lồng ấy có thể xuất phát từ một món đồ rất nhỏ. Đôi khi chỉ một đôi giày đắt tiền cũng đủ khiến chiếc quần cũ trông thật thảm hại, ép bạn phải mua ngay quần mới, rồi kéo theo việc nhìn chiếc áo cũ bỗng thấy lạc lõng vô cùng. Hoặc một chiếc đồng hồ xịn cũng đủ khiến bạn liên tục ý thức về ống tay áo của mình, về cách bạn đặt tay lên bàn trong mỗi lần gặp gỡ đối tác. Mặt khác, chiếc lồng cũng có thể to lớn đến mức đủ sức tổ chức lại toàn bộ quỹ đạo vài năm cuộc đời bạn.
Để dễ hình dung, chúng ta hãy thử xem qua ba ví dụ rất phổ biến trong tầng lớp trung lưu Việt Nam đang ở giai đoạn nỗ lực vươn lên.
Cái lồng “căn nhà phố”. Một anh kỹ sư ba mươi ba tuổi quyết định vay mượn để mua căn nhà phố bảy tỷ ở quận 7. Tầm sáu tháng sau, chiếc Vios cũ kỹ đậu trước cổng nhà mới bỗng trông có vẻ kệch cỡm. Lúc này, tính nhất quán bắt đầu phát huy tác dụng. Anh quyết định đổi sang chiếc CX-5 cho xứng tầm. Một năm sau, hai vợ chồng lại bàn nhau đổi trường cho con, bởi lẽ quanh khu họ sống nhà nào cũng cho con học trường quốc tế cả. Hai năm trôi qua, khi tổng chi phí hàng tháng đã vượt xa mức lương cũ, anh buộc phải nhảy sang một công việc trả lương cao hơn dù bản thân không thật sự thích thú. Chẳng có ai ép buộc anh. Chính căn nhà mới là thứ đã ép anh.
Cái lồng “chiếc nhẫn”. Một cô gái hai mươi bốn tuổi hân hoan đeo chiếc nhẫn cưới vào tay. Chỉ sáu tháng sau, hai bên gia đình đã tự động quy ước với nhau một lộ trình đón em bé trong vòng hai năm tới, dẫu cho chính cô chưa từng mở miệng bày tỏ mong muốn ấy. Một năm sau, căn hộ đi thuê mà hai vợ chồng đang ở bỗng bị dán nhãn “không còn phù hợp cho gia đình ba người sắp tới”. Thế là hai vợ chồng đành bấm bụng đi mua nhà. Vì nhà mới nằm ở một quận xa trung tâm hơn, hai người lại phải đổi xe cho tiện bề đi lại. Qua mỗi bước ngoặt, không ai cảm thấy mình bị ép buộc, ai cũng một mực tin rằng mọi thứ đều “vì gia đình mình”. Thật ra chính chiếc nhẫn đã ép họ.
Cái lồng “chức danh”. Một anh founder ba mươi lăm tuổi đang điều hành công ty có ba mươi nhân sự. Sau năm năm ròng rã, anh bắt đầu thấy chán ngán mô hình kinh doanh hiện tại và khao khát được thử sức với một con đường khác, có thể nhỏ bé hơn nhưng lại đúng với con người anh hơn. Kẹt một nỗi, miếng cơm manh áo của ba mươi gia đình đang phụ thuộc hoàn toàn vào công ty này. Không chỉ vậy, vài nhà cung cấp uy tín đã ký hợp đồng dài hạn, còn một quỹ đầu tư lại đang bước vào giai đoạn thẩm định gắt gao. Thế nên anh không thể đóng cửa, dẫu cho trong thâm tâm anh đã muốn buông bỏ từ rất lâu rồi. Chẳng có sợi dây nào trói buộc anh cả. Chính ba mươi chiếc lồng vô hình ấy đã trói chặt tay anh.
Ba con người khác nhau, ba chiếc lồng mang hình dáng khác nhau, nhưng tất cả đều chia sẻ chung một cơ chế: chính những thứ họ đang sở hữu lại ngang nhiên định đoạt những gì họ sắp làm. Đáng sợ hơn cả, không ai trong số ba người này coi mình là nạn nhân bị thao túng, bởi qua mỗi ngã rẽ, họ đều đinh ninh rằng tự tay mình đang chọn lựa.
Hai cỗ máy, một đời người
Đến đây, chúng ta cần phân định thật rạch ròi hai cỗ máy đang chi phối đời mình, bởi chúng rất dễ bị nhầm lẫn và lại thường xuyên chạy song song cùng lúc.
Cỗ máy thứ nhất mang tên mimesis, tức là việc bạn khát khao một thứ gì đó chỉ vì những người xung quanh bạn cũng đang thèm khát nó. Tôi đã phân tích rất kỹ hiện tượng này trong bài trước. Rõ ràng là bạn muốn một thứ gì đó vì người khác đang muốn nó. Bạn tập tành chơi golf vì những người bạn hết mực nể trọng đều đang chơi golf. Bạn bấm bụng mua căn nhà bảy tỷ vì thấy đồng nghiệp cùng lứa đã mua nhà hết rồi. Hướng vận hành của cỗ máy này đi từ ngoài vào trong, truyền từ người khác sang bạn. Do cỗ máy mimesis vận hành khá ồn ào nên nó rất dễ nhận diện. Chỉ cần chịu khó tĩnh tâm nhìn lại vài tháng, bạn sẽ dễ dàng bóc tách được ước muốn nào của mình thật ra là đi mượn từ người khác.
Cỗ máy thứ hai chính là hiệu ứng lồng chim. Lần này, bạn khao khát một điều gì đó vì món đồ bạn đang sở hữu lên tiếng đòi hỏi. Hướng vận hành hoàn toàn đảo ngược, bắt nguồn từ một vật bạn đã nắm trong tay rồi từ từ lan rộng ra hàng loạt quyết định tiếp theo. Ác nghiệt ở chỗ cỗ máy này chỉ nói thầm, khiến bạn gần như không thể nghe thấy tiếng động nào khi nó đang vận hành. Vật vô tri vốn không bao giờ to tiếng. Nó chỉ lặng lẽ ngồi đó, và cuộc đời bạn cứ thế dần dần được tổ chức lại xoay quanh nó.
Khát khao bắt chước đẩy bạn ra khỏi cánh cửa đầu tiên. Nhưng chính hiệu ứng lồng chim mới là thứ thiết kế nên cả một dãy hành lang hun hút phía sau cánh cửa đó. Hầu hết người trẻ trung lưu Việt Nam đang kẹt trong cả hai cỗ máy này cùng một lúc mà không hề hay biết, bởi lẽ sách báo trước giờ thường chỉ bàn về khao khát bắt chước. Trong khi đó, cỗ máy còn lại cứ lầm lũi chạy trong bóng tối, và đó mới đích thực là thứ tàn phá cuộc đời ta lâu dài hơn cả.
Nói một cách dễ hiểu: trong bài trước, khao khát của bạn được sinh ra từ một người khác. Còn trong bài này, khao khát của bạn lại được sinh ra từ chính bạn của ngày hôm qua.
Bốn câu hỏi để nhìn thấy cái lồng
Vậy làm thế nào để ta kịp thời nhìn thấy chiếc lồng trước khi nó ngạo nghễ đòi đến con chim thứ năm? Dưới đây là bốn câu hỏi, mỗi câu nhắm vào một góc khuất khác nhau của vấn đề.
Câu hỏi quá khứ. Trong ba năm qua, vật hay quyết định lớn nào của tôi đã âm thầm đẻ ra hai ba quyết định kế tiếp mà tôi không hề tính trước?
Ngôi nhà đẻ ra chiếc xe, đẻ ra trường học quốc tế, rồi đẻ ra luôn mức lương cần phải cày cuốc để đạt được. Chiếc nhẫn đẻ ra căn hộ mới, rồi đẻ ra cả lộ trình sinh em bé. Nhìn lại quá khứ qua câu hỏi này không phải để chuốc lấy sự hối tiếc, mà cốt là để bạn nhận diện được khuôn mẫu hành vi của mình. Một khi đã nhìn thấu được một dây chuyền cũ, bạn sẽ bắt đầu nhạy bén phát hiện ra những dây chuyền đang nhen nhóm hình thành.
Câu hỏi hiện tại. Quyết định lớn tôi đang chuẩn bị, tôi đang chọn nó vì chính nó, hay vì nó phục vụ một thứ tôi đã có?
Hầu hết các quyết định đều chứa đựng cả hai lý do trên. Thế nên câu hỏi này không ép bạn phải chọn một bỏ một, mà chỉ đòi hỏi bạn phải nhìn thấu được tỷ lệ đằng sau đó. Đổi một chiếc xe mới vì chiếc xe cũ thật sự hay hỏng vặt không đáp ứng nổi nhu cầu, hay vì chiếc xe cũ trông quá phèn khi đậu trước căn nhà mới tinh?
Câu hỏi danh tính. Có vai trò nào tôi đang phải duy trì hành vi cho xứng tầm, dù bản thân vai đó tôi không còn chắc mình có muốn đóng nữa hay không?
Một người làm CEO suốt bảy năm trời chắc chắn rất khó thừa nhận “tôi không còn muốn làm CEO nữa”, bởi câu trả lời đó sẽ kéo theo quá nhiều thứ đồ sộ phải tháo dỡ. Đây có lẽ là câu hỏi hóc búa nhất, và việc cố tình né tránh nó cũng chính là một hình thức bám víu vào lồng chim.
Câu hỏi exit. Nếu ngày mai tôi bán vật này hoặc bỏ ngang vai diễn này, cuộc đời tôi sẽ gọn lại được bao nhiêu phần, và liệu phần gọn đó có phải là thứ tôi chưa bao giờ thật sự muốn?
Câu hỏi này chính là công cụ sắc bén nhất giúp bạn tách bạch được khao khát thật và khao khát mượn. Bất cứ điều gì mất đi mà bạn thấy nhẹ nhõm không hối tiếc, đó chính là chim mua về cho lồng. Ngược lại, phần nào biến mất mà khiến bạn xót xa day dứt, đó mới thực sự là thứ thuộc về bạn.
Trong số bốn câu hỏi này, câu hỏi exit mang sức công phá mạnh nhất. Nó ép bạn đối diện trực tiếp với cảm giác mất mát giả định, để rồi chính từ khoảng trống đó, những cảm xúc chân thật nhất trong lòng bạn mới có cơ hội bộc lộ rõ ràng.
Audit ra đời nhằm giúp ta giành lại quyền làm người ra quyết định xem chiếc lồng nào đáng giữ, thay vì để mặc cho chiếc lồng quyết định thay cuộc đời bạn. Thực tế cho thấy, phần lớn lồng chim trong đời chúng ta đều mang lý do rất chính đáng ở thời điểm mua sắm, và nhiều chiếc lồng vẫn hoàn toàn xứng đáng để giữ lại. Đôi khi, một chiếc lồng được chọn lựa đúng đắn còn đóng vai trò như phao cứu sinh, giúp bạn không phải sáng nào cũng vật vã tự hỏi mình là ai và mình muốn đi đâu.
Quay lại anh ấy
Bộ gậy đầu tay sau ba tháng tập tành đã không còn vừa vặn, bởi các chiến hữu cùng sân liên tục khuyên anh nên nâng cấp lên bộ xịn hơn để đánh đỡ mỏi vai. Thế là anh bấm bụng chi vài chục triệu để rinh về bộ gậy mới. Bộ gậy này nặng hơn, thân gậy dài hơn nên khi nhét vào cốp chiếc Vios liền trở nên chật chội. Lấy cớ đó, anh quyết định đổi sang một chiếc SUV sang trọng hơn, vừa đủ chỗ chở bộ gậy, lại vừa xứng tầm với những sân golf ở xa mà anh đang rục rịch chuyển sang chơi.
Cứ đánh mãi ở sân cũ rồi cũng thấy chán. Anh bắt đầu lê la chơi thử các sân ở Đại Lải, Long Thành, Phan Thiết, có khi đi biền biệt cả hai ngày cuối tuần. Mạng lưới bạn bè của anh cũng thay đổi chóng mặt, bởi những người sẵn sàng đi xa đánh golf thường có mức sống vương giả hơn hẳn. Anh bắt đầu vung tay chi tiền cho áo polo xịn, giày chuyên dụng, đồng hồ hiệu, và cả những chầu nhậu nhẹt thâu đêm suốt sáng sau khi rời khỏi sân.
Rồi chuyện cá cược cũng gõ cửa. Ban đầu mọi người chỉ cáp độ một hai triệu mỗi trận coi như chia nhau tiền thuê sân. Vài tháng sau, các trận cá cược cứ thế phình to dần lên năm triệu, mười triệu, rồi hai mươi triệu. Có những đêm anh thua cháy túi, bay luôn mấy tháng lương vất vả. Lại có những buổi sáng anh thắng đậm, khiến anh càng tin sái cổ rằng mình có duyên trời định với môn thể thao này.
Cuối cùng, vợ anh cũng phát hiện ra mọi chuyện thông qua những bản sao kê ngân hàng dầy cộp. Cuộc cãi vã nảy lửa đầu tiên kéo theo lời hứa thay đổi đầu tiên. Cuộc cãi vã thứ hai lại đi kèm với lời hứa thứ hai. Cho đến lần thứ ba, cả hai vợ chồng đều cay đắng nhận ra lời hứa giờ đây chỉ là một chuỗi từ ngữ vô nghĩa tuôn ra rồi trôi tuột đi. Những đứa trẻ bắt đầu phải chứng kiến cảnh bố về nhà lúc rạng sáng, còn mẹ thì thui thủi ngồi khóc trong bếp. Một năm sau, khi hai vợ chồng phải ngồi đối diện nhau để bàn chuyện ly thân, đó cũng là lần đầu tiên anh bàng hoàng nhìn lại mọi thứ và hoàn toàn không thể hiểu nổi mình đã bước đến hố sâu này bằng cách nào.
Anh hoàn toàn không cố ý chọn một cuộc đời nát bét thế này. Ban đầu anh chỉ chọn học golf với suy nghĩ đơn giản rằng đó là một môn thể thao quý tộc đáng để thử.
Cỗ máy mimesis, thứ mà chúng ta đã bàn kỹ trong bài trước, thật ra chỉ đóng vai trò đẩy anh ra sân golf ở lần đầu tiên. Chút tia lửa ấy không phải là thứ tàn phá cuộc đời anh.
Thay vào đó, chính từng cây gậy, từng chiếc xe sang, cùng những người bạn mới đã lẳng lặng giành lấy cây bút và tự ý viết tiếp đời anh. Trong khi ấy, anh vẫn đinh ninh mình đang tự cầm bút.
Hóa ra câu hỏi đắt giá nhất khi nhìn lại đời mình không phải là “tôi muốn gì?”.
Câu hỏi đúng phải là: “những thứ tôi đã có đang muốn gì cho tôi?”